En Rusujo per Esperanto

L' ideon de tiu voja?o mi ne havis mem; ?in al mi donis rusa korespondanto, kiu, post trijaraj leteraj rilatoj, estis i?inta mia bonega amiko. La priskribo de niaj landoj tiel malsimilaj estis unue la precipa temo de niaj nepersonaj leteroj; sed, iom post iom, ni malkovris unu al la alia nian pensmanieron, nian familian kaj hejman rondon, nian privatan kaj kutiman vivadon, kaj, ?ar la simpatio ne sentas interspacon, okazis, ke ni, perleteraj konatuloj, amiki?is pli intime ol multaj homoj, kiuj renkontas unu la alian ?iutage. Tiu situacio estis iom malordinara. X.

de Maistre, en sia noveleto: La leprulo de urbo Aoste, priskribas la strangan vivadon de du gefratoj lepraj, tute izolitaj de la cetera homaro, kiuj lo?as en apudaj, sed apartigitaj rifu?ejoj, dividitaj per muro a? kreska?barilo, kiuj povas kunparoli kaj kunvivadi en sen?esa intimeco, sed neniam vidas unu la alian. Mia situacio, rilate al s-ro Speranskij, estis iom simila, kaj mi forte beda?ris la barilon, inter ni metitan de la granda interspaco.

Tamen mi ne supozis tiun barilon transirebla, ?ar se la francoj ne estas plu tiom malvoja?emaj kiom anta?e, tamen Rusujo ne estas ?is nun, pro sia malproksimeco, enirinta en la ordinaran sferon de iliaj ekskursoj. Cetere, la milito rusa-japana tiam estis en sia plej akra periodo, ribeletoj jam ekaperis en diversaj partoj de la imperio, anta?signo de ?enerala eksplodo, kaj tiu cirkonstanco tute ne ?ajnis ta?ga por plezura voja?o. Fine mi ne sciis la rusan lingvon, mia amiko ne parolis france; nia sola rilatilo estis Esperanto, kaj se ?i estis sufi?a por niaj leteroj, ?u ?i povis tiom ta?ge ebligi parolajn rilatojn? Mi estis parolinta esperante nur kun francoj kaj, iafoje, kun unu anglo; s-ro Speranskij estis uzinta Esperanton nur kun siaj samlingvuloj. Povis esti, ke niaj prononcoj, tre malsimilaj, malebligus kunparoladojn. Kiam do li proponis al mi viziti lin en Rusujo, ?ar li mem, pro personaj ka?zoj ne povis veturi en Al?eron, tiu afero ?ajnis al mi, komence, tute ne efektivigebla.

Sed mia amiko protestis kontra? mia opinio, certigis, ke tiu voja?o estas tre farebla, ke, se necese, li min atendos sur la rusa limo; li donis al mi detalan vojiran planon, kun kelkaj rusaj frazoj, necesaj por la fervoja veturado, tradukitaj esperante, kun prononco, montrata per esperantaj literoj. Sume, lia insisteco estis tia ke, helpata de mia mema dezirego, ?i venkis mian ?anceli?on kaj mi decidis veturi al mia amiko.

Sumi, kie li lo?as, estas urbeto de la gubernio ?arkov, en la suda parto de Rusujo. Mi intencis veturi tien tra la haveno Odessa; tiel mi faros la pli longan parton de mia voja?o ?ipe kaj facile, kaj povos restadi dum kelkaj tagoj en Konstantinoplo, tiu fama ?efurbo, en kiu sin miksas pentrinde ?iuj rasoj de la okcidenta kaj orienta mondoj. Sed mia fervoja trairado tra la cara lando pli malkvietigis min, pro mia nescio de la lingvo rusa. Mi do skribis en Odessa al s-ro Gernet, konata verkisto de la unua esperanta literaturo, por peti kelkajn sciigojn. Li tuj proponis tre afable esti mia gastiganto, montri al mi sian urbon kaj meti min en la vagonaron, kiu veturigos min ?is Voro?ba, kie min atendos mia amiko. Dank' al tiu kompleza helpo, ?iuj lingvaj malfacila?oj estis malaperontaj, sed, ho ve! neatendita?o estis malordigonta planon tiel bone aran?itan!

Mi forveturis el Marseille, la 20-an de majo 1905 per la franca vapor?ipo Iméréthée, kiu sin direktis senhalte al Konstantinoplo. Mi iom timis enui dum tiu sestaga mara vivado. Sed, kiam la gevoja?antoj, post unutaga silenta kaj reciproka observado, fine decidis konati?i, ili rapide amiki?is kaj ekvidis, ke estas agrablege ?ipveturi en ?oja kaj simpatia rondo, tra la mirindaj vida?oj de la Mediteranea maro: la markolo Bonifaco, ?ajnanta kiel Danta infera pejza?o, kun ?iaj dan?eraj ?tonegoj, batataj de la ondaro; la markolo de Messina, sunhela inter du ri?aj marbordoj, kun ?iaj anta?e timegindaj rifoj Charybdis kaj Scylla[1], preter kiuj transveturis malestime nia ?ra?b?ipo; la maro Ar?ipelago, blua kiel la ?ielo, semita per insuloj, kiel ?i per steloj, kiel ?i, anka?, plena da mitologiaj memora?oj; la mareto Marmara, kies facilajn ondetojn tu?etas per siaj flugiloj la blankaj alcionoj; fine, ?prucanta el horizonto, kiel ?imera teatra?o, kun siaj nekalkuleblaj palacoj, pre?ejoj, kupoloj kaj altegaj minaretoj, ?iukolora sed precipe blanka, helega, sanktega, majestega, la re?o de Oriento, la urbego de l' ?efo de l' Kredantoj, Konstantinoplo!

[1] Tiam, mi ne supozis, ke tri jarojn poste, terurinda katastrofo ruinigos tiun belegan landon.

Kial, ho ve! ?i estas tiom malpura, kaj, ofte malbonodora! Kial ?iaj lo?antoj tiel kortu?inde konsentas por friponi la nespertajn voja?antojn? Kiam, internaciaj spesmila kaj spesdeka moneroj, vi anstata?igos la multenombrajn turkajn monerojn, ?iam valorajn, se vi ricevos ilin el kambiisto, sed ?iam, anka?, elkursigitajn, se, vice, vi deziras redoni ilin al enlandulo!

Pri Konstantinoplo mi ne parolos longe, unue ?ar tio ne estas la temo de tiu rakonto pri Rusujo, due, ?ar mi vizitis ?in malbone kaj en tre neta?ga animstato. La duan tagon de mia ?eestado, disvasti?is la famo, ke subita revolucio ?us eksplodis en Rusujo. Mi kuris al la turka limimposta salono, petis informojn. Tie mi renkontis amason da ekscitegitaj homoj, kiel mi dezirantaj veturi en Odessa'on. Al iliaj insistaj demandoj la turkaj oficiroj nur mallonge respondis, kun mokema rideto, ke ili nenion scias, krom tio, ke de nun ?iuj ?ipaj rilatoj kun Rusujo estas interrompataj. En la rusa konsulejo, simila lakonismo; oni ricevis min per sindetenema ?entileco, kaj konsilis, ke mi atendu ?is... nedeterminata tempo! Cetere nenia tiea gazeto e? aludis pri la rusaj aferoj, ?ar, tiam ne estis ankora? okazinta la turka revolucio kaj la severega cenzuro malpermesis ?iujn informojn pri io ajn kontra?a je la principo a?tokrata. Kiam la prezidanto Carnot, kaj, poste, la re?o Humberto estis mortigitaj, la ?urnaloj de Konstantinoplo raportis nur, sen plia komentario, ke ili "mortis subite"!

Kiel kutime, pro la manko de precizaj informoj, la fantazioj fervoradis. Greka kuracisto, kiu man?is apud mi en mia hotelo, rakontis, ke la tuta Rusujo ribeladas, ke oni pafas e? kontra? la vagonaroj kaj fremduloj, ke li forte konsilas min forlasi mian projekton veturi nun en tian landon...

Imagu, kia estis mia situacio! Post longaj kaj detalaj anta?preparoj mi fine ?us forvoja?is tra la tuta Mediteraneo por viziti mian rusan amikon, mi jam estis malproksima je pli ol 3.000 kilometroj de mia patrujo, kaj ?us atingonta mian celon, kiam subita malhelpa?o min haltigis kaj devigis returnen iri! Mi ne povis submeti?i je tiu mokinda kaj malesperinda konkludo. Aliparte, mi ne povis atendadi en Konstantinoplo la eble tre malfruan paci?on de Rusujo. Kion do fari?

Fine, mi eksciis, per konfidenciaj informoj de la franca vickonsulo, kio reale okazis. Kiras?ipo Knjaz Potemkin kaj unu torpedoboato estis ribelintaj kaj pafadintaj kontra? urbego Odessa; pro tio estis malpermesate eniri en tiun havenon kaj en Sevastopol'on; oni diris, ke la suda parto de Rusujo estas revolucianta, anka? Polujo. Eble inter tiuj ardejoj de agitado, apud la Rumana a? A?stra limo, estis pli kvieta regiono, tra kiu mi povus veturi al Sumi. Mi do tuj decidis iri ?ipe al Konstantza, rumana haveno kaj poste, per fervojo, tra Bukure?ti kaj ?ernovic ?is la a?stra-rusa limo. Tiel mi ne povis profiti la sindonan helpon de s-ro Gernet en Odessa, kaj devis sen ia rimedo esperanta veturi tra Rumanujo kaj parteto de A?strujo. Kredeble, sur tiu nova vojo, estis anka? samideanoj. Sed mi ne sciis iliajn adresojn, kaj vane mi ser?is esperantistan jarlibron ?e la librovendistoj de Konstantinoplo. Kiom mi beda?ris, ke mi ne zorgis a?eti en Francujo tiun utilegan libron, ?ar mi sciis nek la rumanan, nek la grekan, nek la germanan, nek la polan lingvojn, parolatajn en la landoj de mi traveturoraj.

Tamen, komence, min ne ?enis mia lingva neklereco, ?ar mi havis la bon?ancon renkonti francon sur la vapor?ipo Re?o Karolo I, kiu portis min al Konstantza. Mia sampatrujano veturis, kiel mi, en Bukure?t'on, kaj kompleze estis mia gvidanto dum la tago, kiun mi pasigis en tiu ?efurbo de Rumanujo.

Kia kontrasto kun Konstantinoplo! Tie mi sentis min en urbo vere e?ropa, ?e libera popolo. Plu ne estis cenzuro, kaj fine mi povis, per francaj gazetoj, scii la detalojn de la ribelado en Odessa kaj Polujo. Nenia agitado estis anoncata proksime je la limo a?stra, kaj mi esperis, ke mi povos eniri sen malfacila?o en Rusujon per la limurbeto Novosjedlic.

Kio plej frapis mian atenton, dum mia tre mallonga ?eestado en Bukure?ti, estas la stranga kontrasto inter tiu urbo belega, anta?ema kaj tute civilizita, kaj la ?irka?aj kamparoj ankora? tre orient?ajnaj, kun ilia lo?antaro vestata per ?emizegoj, ornamataj per pentrindaj ru?aj broda?oj. Kelkaj detaloj, cetere montris la proksimecon de la orientaj moroj, anta? ne longe regantaj en Bukure?ti mem. Ekzemple, kurioza?o de tiu urbego estas ?ia veturigistaro. ?us alveninte la fremdulo rimarkas en la stacidoma placo sidantajn sur l' anta?a?o de belaj veturigiloj strangajn homojn, vestatajn per longa velura malhela kitelo apena? vidiganta glazurajn botojn, kun silka zono delikate kolorigata, palblue, helflave a? rozkolore, kaj super tiu kvaza? virina vesto, sin montras dika, ru?a, grasbrila, senhara viza?o, je stranga mieno, je pli stranga vo?o, kun abomena ?irmil?apo, simila je tiuj de la parizaj noktovagistoj! Tiuj-mi ne kura?as diri viroj!-estas Rusoj de la religia sekto "skopci", kiuj, opiniante, ke la volupto ka?zas ?ion pekan, ?irmis sin je ?iam kontra? ?i per operacio! Beda?rinde tiuj "blankaj kolomboj"-tiel ili sin nomas-deziras iafoje ?irmi anka? aliajn pekantojn, kaj perforte "kolombigas" ilin. Tial la rusa registaro ilin persekutas kaj sendas en Siberujon; tial, sekve, multaj kolomboj forflugas al Rumanujo, pli tolerema lando, kaj formas en Bukure?ti veturigistan korporacion. Do, per tiuj strangaj birdoj, mi havis mian unuan kontakton kun Rusujo!

?is nun min ne estis malhelpinta la lingva demando, ?ar en Konstantinoplo multaj parolas france, kaj en Bukure?ti mia kunvoja?anto estis mia tradukisto. Sed tie mi devis lasi lin kaj voja?i per miaj propraj rimedoj tra Rumanujo, iom tra A?strujo, kaj fine tra la suda Rusujo ?is Voro?ba, loko de mia renkonto kun s-ro Speranskij. Tial mi povis eksperimenti la utilegecon de lingvo internacia! Kiom da fojoj mi beda?ris, ke mi ne povas sekvi mian peresperantan voja?planon tra Odessa, kun la helpo de s-ro Gernet! Mi estis kvaza? surdmutulo, devigata veturi tra nekonata lando, sciante nek la precizan fervojan horaron, nek la da?ron de l' haltoj por man?i, nek la ?an?ejon de vagonaroj, ?iam timante, ke mi eble sekvas malbonan direkton, kaj elvojiras. Kiu scios iam, kiom oni ?telis ?e mi en Itzkani, sur la rumana-a?stra limo, kiam mi devis doni al ia mon?an?isto plenmanon de ?iuspecaj turkaj kaj rumanaj moneroj, de mi ne konataj, kaj ricevi inter?an?e ne malpli nekonatajn a?strajn monerojn?

En ?ernovic, grava a?stra stacidomo, mi devis halti, mendi vesperman?on, a?eti novan bileton por veturi al Novosjedlic sur la rusa limo, kaj ?ion fari per signoj!

Estis jam krepusko, kiam mi forveturis per vagonoj etaj kiel knabaj ludiloj kaj memorigantaj niajn francajn departamentajn vagonetojn. Mi staris sur l' ekstera plata?o de mia veturilo kaj rigardis melankolie la pejza?on, ru?e lumigatan, kvaza? de fajrego, de la lastaj radioj de l' suno ?us malaperonta sub la horizonto. Nia vagonaro trapasis sur pontego tra la rivero Pruth, en kies akvoj nudaj knaboj, ru?e kolorigataj, kiel diabletoj, de l' sunradiaro, petolis kaj faris al ni ?ercajn salutojn. Apud mi en la vagono kelkaj fra?linoj gaje babiladis man?ante bombonojn, kaj du junuletoj, en gimnaziaj uniformoj, kunparolis amike, observadante la pejza?on.

Stranga impreso de izoleco premadis mian koron. ?iuj ?i tiuj gehomoj sentis sin hejme kaj komforte; kviete ili ?uis la pacigecon de tiu krepusko kaj la dol?econ de simpatiaj rilatoj kun siaj samuloj, nur mi estis sola en tiu fremda lando, kaj kvaza? apartigata de l' cetera homaro pro mia lingva malsimileco. Kun tiu melankolia sento sin miksis iom da maltrankvili?o. Post kelkaj horoj, dum la venanta nokto, mi alvenos sur la limon de Rusujo, celo de mia dusemajna voja?ego. Kia estos mia akcepto? Proksima estas tie la rusa Polujo, kiun la Bukure?ti'aj gazetoj montris tute revolucianta. ?u oni permesos min eniri kaj voja?i al mia amiko? La malhela nokto, kiu nun ?irka?is min, ?ajnigis ankora? pli malafabla, kaj malkvietiga tiun alproksimi?on de la ne konata, misterplena lando. Kaj subite mia izoleco inter tiuj gehomoj gajaj kaj babilantaj i?is al mi tute netolerebla kaj mi decidis rompi ?in, iel ajn iam rilati?i kun ili, resti efektive ano de homa rondo...

Cetere mi bezonis informojn pri diversaj detaloj rilate al mia alveturo sur la rusa limo: la horon de mia alveno, la staton tiean de la ribelado, la formala?ojn, postulatajn de la limgardistoj, k. t. p. Mi do aliris apud la amba? gimnazianoj kaj alparolis ilin france: neniu komprenis. Per la lingvo angla, simila rezultato. Eblete, mi pripensis, ili komprenos la lingvon Esperanton?

Ho ve! tiu provo anka? ne sukcesis. Tiam, incitate de l' bezonego, mi faris heroan memorpenadon, kaj ekparolis... latine! Cicero, vualu vian viza?on! Depost pli ol deksep jaroj, mi estis forlasinta la benkojn de liceo kaj ?iun rilaton kun la latina literaturo. Plie, e? la Romanoj estus tre embarasataj uzi sian lingvon por paroli pri fervojaj kaj limimpostaj demandoj. Fine la a?straj gimnazianoj ne eldiras la latinajn vortojn kiel ni Francoj. Mi nerefuteble eksperimentis la neta?gecon de tiu antikva idiomo por la modernaj rilatoj. La rezultato estis ridinda kaj preska? nula. Tamen niaj reciprokaj klopodoj por kompreni unu la alian donis tiun efikon, ke mi sentis min malpli izola, kaj mi tre beda?ris miajn kunvoja?antojn, kiam ili lasis min en la a?stra limstacidomo Novosjedlic.

Dek minutojn poste, nia vagonaro haltis definitive en la rusa stacidomo.

Mi neniam forgesos la fortan impreson de tiu nokta alveno, sur la sojlon de tiu lando, fine de mi atingatan, malgra? tiom da malfacila?oj. Anstata? la bruego, kutima al niaj okcidentaj stacidomoj, silento regis, dum ni staris kun niaj paka?oj, la? unu vico, en longa ?ambrego, anta? limpolicistoj, kiuj severe kaj esploreme observadis nin. ?ajnis, ke ni estas aro de punlaborantoj, kondukataj en Siberujon! Cetere, inter miaj kunvoja?antoj, eble, estis efektive forkurintuloj, provantaj reveturi nekonate en sian patrujon, kaj la policistoj de la rusa limo havas specialan flaradon por ilin malkovri. Kompreneble la ribelado en Polujo igis tiun inkvizicion ankora? pli severa; tial, timante ian malfacila?on, mi decidis montri specialan administracian atestilon, kiun mi kunportis la? konsilo, al mi donita de la rusa konsulo de Al?ero, por pli faciligi, se bezone, mian voja?on en tiu lando, kie ?iu regna funkciulo estas alte estimata. Mi do donis tiun atestilon, kun mia pasporto al limpolicisto, kaj klopodis komprenigi, ?u france, ?u geste, ?u e? per kelkaj rusaj vortoj, anta?e lernitaj parkere, ke mi estas ?tatoficisto de la Al?era gubernistejo.

Mia policisto a?skultis ?entile, sed skuis sian kapon por montri, ke li ne komprenas. Tamen la vorto gubernistejo altiris lian atenton kaj li ripetis demande per la rusa lingvo:

-Gubernia? Gubernia?

-Da! Da! (Jes! Jes!)-mi respondis.

Li salutis kaj iris al tri oficiroj, sidantaj anta? tableto en la ekstrema?o de la ?ambrego. La oficirestro prenis mian atestilon, mian pasporton, rigardis longe kaj montris ilin al siaj kolegoj, kaj triope ili rigardis min. La limpolicistoj rigardis min anka?, kaj anka? rigardis min scidezire miaj kunvoja?antoj.

Mi devas konfesi, ke mi sentis min tre ?enata kaj sendis interne al ?iuj diabloj mian decidon montri mian administracian atestilon kaj tiel altiri sur min atenton, eble malfidon, anstata? simple doni mian pasporton, kiel ?iuj aliaj.

Fine, post momento, kiu ?ajnis al mi momentego, iu el la oficiroj venis al mi, salutis, redonis miajn paperojn kaj min alparolis... ruse.

Mi povis nur respondi, ke mi ne komprenas.

Vice, li anka? diris, montrante mian atestilon.

-Gubernia? Gubernia?

-Da! Da!-mi diris.-Gubernia! Al?ir! (Al?ero!)

Tiam li ?entile klini?is, geste komprenigis, ke mi ne bezonas malfermi mian paka?on, ordonis al portisto preni ?in, kaj parolis al oficisto, kiu respekte salutis, kaj kondukis min al la rusa vagonaro, dum miaj kunvoja?antoj estis devigataj liveri sian paka?aron je la severa inkvizicio de la limpolicistoj.

Tian mirindan efikon havis mia administracia atestilo, kaj iafoje mi suspektas, ke la rusa policistaro de Novosjedlic kredis, ke mi estas mem la ?enerala registo de Al?erio!

La fizionomio de la rusaj fervojoj estas tre speciala. La oficistaro, rigida en sia uniformo, faras la impreson de soldataro, sed, male la voja?antaro havas ?ajnon familian kaj hejman, kiu tuj altiras la atenton de la fremdulo. Tio devenas parte el la instaleco de la rusaj vagonaroj, multe pli komfortaj ol niaj francaj veturiloj. La rusa relvojo estas je unu triono pli lar?a ol tiuj de okcidenta E?ropo; sekve, la vagonoj estas pli lar?aj kaj anka? pli altaj. ?e iliaj amba? ekstrema?oj estas platformoj kun necesejoj-tualetejoj, kaj inter ili koridoro kun vitra?oj, la?longe de kiu staras vico de vagonfakoj kun pordoj, kiuj ?ajnas kiel ?ambretoj kaj havas lar?ajn remburitajn benkojn kaj tableton. Speciala sistemo de risortoj permesas instali super ?iu benko, je duona alteco al la plafono, supran benkon anka? remburitan. Tiuj du eta?oj de benkoj, tute similaj je ?ipaj ku?etoj, permesas, ke ?iu voja?anto, e? en tria klaso, povu ku?i?i dum la nokto. Kutime la rusaj voja?antoj portas kun si kapkusenon kaj kovrilon, dank' al kiuj ili povas dormi kiel hejme. Kiam estas taglumo, la virinoj sidas ?irka? la tableto, kaj preparas en tekru?oj la familian teon per bolanta akvo, a?etita en la stacioj, dum la viroj faras, per speciala ileto, siajn bonodorajn cigaredojn. Se oni deziras esti tute hejme, oni a?etas aldonan bileton, nomatan "plackarta", kiu donas la rajton sidi en aparta fako, kie neniu povas ?eni vin; e? estas aparta fenestreto por la nepraj komunikoj kun la fervoja oficistaro. Eble tiun hejman impreson de la rusaj varonaroj pli fortigas la ?enerale malrapida irado de la lokomotivo kaj ?ia tre orient?ajna malakurateco, kiu permesas, ke oni atendu pacience la bonvolon de ia altranga voja?anto, prokrasti?anta apud bongusta glaseto da "vodka" (sekala brando) en la stacidoma bufedo!

Mi bezonis du noktojn kaj unu tagon por veturi tra la interspaco de la rusa limo ?is Voro?ba. Mi voja?is tra senfina ebena?ego bone kulturata, kun disaj lignaj vila?etoj, el kiuj malri?aj mu?ikoj (kamparanoj), vestitaj per botoj kaj longaj tulup'oj, venis al la fervojo rigardi nian transrapidantan vagonaron. Iliaj longbarbaj viza?oj esprimis bonecon kaj strangan miksa?on de ruzemeco kun naiveco. Venis anka? virinoj, iafoje beletaj, sed beda?rinde malgraciaj pro siaj pezaj botoj kaj la tuko, kiu envolvis ilian kapon. Kiam la vagonaro haltis, knabinoj kaj fra?linoj, diverskolore vestitaj, nudpiedaj, afable kaj timeme proponis al ni berojn kaj pomojn, dum bufetkelneroj alportis varmegan akvon por la teinfuzo.

?io tio estis kvietega, paciga, tre malsimila je miaj anta?aj supozoj. Apena? mi povis kredi, ke mi estas en tiu lando, pri kies terura milito kontra? Japanujo kaj internaj ribeladoj la okcidentaj gazetoj plenigis siajn pa?ojn. Je la unua fojo mi komprenis vere, kiom Rusujo estas vastega kaj ke malkvieti?oj a? milito en kelkaj el ?iaj partoj ne havas gravan rebaton sur la ?iutagan vivadon de l' cetero de tiu kolosa ?tato. ?ia vastegeco estas samtempe ?ia plej bona defendo kontra? kataklismoj kaj barilo kontra? reformoj, la ka?zo de ?ia kuna forteco kaj malforteco.

Tamen, se la lo?antaro ekstere estis pacema, eble ?i ne estis interne tute kvieta kaj al mi ?ajnas, ke en mia vagonaro mi povis konstati ?in. En Rusujo, kiel en A?stro-Hungarujo kaj en la oriente?ropaj ?tatoj, ?is nun ne fari?is la kunfandi?o de la tieaj rasoj. La parto de Rusujo, en kiu mi estis veturanta, iam estis submetata je Polujo, kaj en ?i restas ankora? multaj poloj, anta?e landregantoj, nun i?intaj, per la sorto de l' bataloj, nur regatuloj. Inter ili kaj la rusoj ne estas multa simpatio, kaj ili vivadas aparte, ?iam parolante inter si sian nacian lingvon. En mia vagonaro estis kelkaj gepoloj, kiuj sidadis en speciala fako. E? mire mi rimarkis, ke la virinoj kaj fra?linoj portis sub sia zono ponardeton en eleganta ingo, kvaza? ili estus inter malamikoj, kaj timus ian perforton; sed oni diris al mi poste, ke tio estas nur ornama?o, ?atata anka? de la rusaj sinjorinoj.

Cetere mia kunvoja?antaro montris interesan miksa?on de diversaj rasoj. Krom la rusoj, kiuj, kompreneble, estis plejmultaj kaj la pola rondeto, mi rekonis Hebreojn pro ilia tipo kaj sono de vo?o. Kelkaj germanoj, sidantaj fiere en angulo, rigardis iom malestime siajn ?irka?antojn. Du tataraj komercistoj eniris en nian vagonon, kaj insiste proponis al ni diversajn ?tofojn kaj juveletojn, parolante la?vice ruse, pole, france, germane e? angle, ?iam malkorekte kaj ?iam trudeme.

Kiam ni alproksimi?is je Kievo, la lando prezentis novan aspekton, kovrite per belegaj abiaroj, en kiuj sin montris iafoje pentrindaj lignaj somerlo?ejoj. Kievon mi ne vizitis, ?ar mia amiko Speranskij, avertita telegrafe, atendis min en Voro?ba kaj mi devis veturi al li senprokraste. Mi do haltis en la Kieva stacio nur unu horon por vesperman?i en la bufedo kaj eniri en novan vagonaron.

Mi ?is nun vidas en mia memoro la salonegon de la staciman?ejo. Vastega landkarto de Rusujo, pentrita, kun la imperiestraj agloj sur muro, tema?inego, staranta en la mezo de l' ?ambrego kaj ikono (sankta figuro), pendanta en angulo, pruvis al mi nerifuteble, ke mi fine estas en la cara ?tato. Kaj kia stranga homamaso ?irka? mi! Uniformoj de oficiroj, uniformoj de soldatoj, uniformoj de oficistoj, uniformoj de lernantoj, de kadetoj, de gimnazianoj, e? de ortodoksaj pastroj-?ie kaj ?iel uniformoj! ?ajnis, ke mi estas en ia soldatejo kaj mi sentis min preska? ?enata en miaj simplaj vestoj de voja?anto anta? tiu brila kaj multkolora uniformarego! En la triaklasa salono la uniformoj estis pli malmultaj, sed la loko estis ankora? pli pentrinda pro ?ia aro de laboristoj kaj mu?ikoj. Kun humileco kaj timemeco, kiu strange kontrastis iliajn longajn barbojn, ili staris a? prefere sidis, kaj e? ku?is kiel orientuloj apud la sakoj, kiuj enhavis iliajn tre modestajn poseda?ojn.

Kien veturis tiuj simpluloj malri?aj embarasataj kaj de la bruego konfuzataj? ?u en urbegan fabrikejon por gajni la ?iutagan panon, kiun rifuzas al ili la naski?a kampo? ?u en Amerikan landon por trovi la religian liberecon kiel la "du?obori" de Tolstoj? Kaj tiu soldataro, ?u ?i atendis vagonaron por veturi malproksimegen, dum multaj kaj longaj tagoj, al tiu nekonata Man?urujo, kie tiom kaj tiom da rusaj vivoj senutile perdi?is? Kiom mi deziris paroli al tiuj homoj, scii, kiaj estas iliaj pensoj kaj sentoj! Sed, ho ve! netransirebla muro, la malsimileco de lingvoj, tute apartigis min de tiuj apuduloj, tamen similaj je mi!

Mia dua nokto sur la rusaj fervojoj pasis nerimarkeble. Mi sentis min laca kaj iom brutigata, kaj al mi ?ajnis, ke ?iuj vagonaroj rumanaj, a?straj kaj rusaj ruli?as samtempe en mia kranio. Tamen, la sekvantan matenon, kiam la stacidomo Voro?ba alproksimi?is, mi forgesis mian laci?on kaj sentis kontra?e en mia spirito strangan malkvieti?on. Post unu horo, mi fine renkontos mian esperantistan amikon, celon de mia dusemajna voja?o. La rekura?iga influo de nia trijara korespondado nun tre malforti?is. Ju pli mi alproksimi?is, des pli nia perletera amiki?o ?ajnis al mi nereala kaj fantazia. Inter tiuj rusoj por mi fremdaj, mia nekonita korespondanto, simila je ili, nun al mi ?ajnis anka? fremda. Per leteroj oni montras sin neplene, kaj vole-nevole, precipe per siaj plej bonaj kaj plej kulturaj flankoj. Kia disrevi?o, se ni trovos nin efektive malsimilaj je niaj supozoj! Kaj al tiu unua anta?timo sin almetis dua pli grava ankora?... ?u Esperanto, lingvo artefarita, estos ta?ga por da?raj rilatoj? ?u ni povos sufi?e komuniki niajn ?iuspecajn pensojn dum ?iutaga kaj kelksemajna kunvivado? Fine, ?u ni, parolantaj kutime lingvojn tiel malsimilajn, povos esti bone komprenataj unu de la alia, malgra? niaj naciaj akcentoj? Kiom mal?ojige kaj mokinde estus, se ni, post tiom da tagoj kaj penadoj, renkontos fine unu la alian... nur por konstati, ke ni ne povas kunparoli...

Sub la influo de tiuj nedol?aj pensoj, mi promenadis febre en mia vagono, preska? beda?rante mian riskplenan entreprenon, kiam fajfego sonoradis... Jam ne estas plu tempo por beda?roj kaj ?anceli?oj-jen Voro?ba!

Kvin minutojn poste mi staras sur la trotuaro, atendante, la? anta?e aran?ita interkonsento, ke oni venos al mi... Mi rigardas ?iuflanke, kiam el malanta?e, du brakoj ?irka?prenas min, iu kisas min la? la rusa kutimo, kaj a?di?as ?oja, amika vo?o, esprimanta al mi fratan bonakcepton. Apena? mi povas respondi, ree mi estas kaptata, forkondukata en alian vagonaron, kiu veturigos min en la urbeton de mia amiko, kaj sidintaj sur molaj kusenoj de rezervata vagonfako, ni komencas paroli...

Vivu Zamenhof! La bonega lingvo de nia majstro tuj aperigis sian praktikecon, kiel ?i montris ?in iom poste en Boulogne, kaj la sekvantajn jarojn, en Genève, Cambridge, Dresden, Barcelona kaj Washington. Mi jam diris, ke s-ro Speranskij ?is tiam estis parolinta esperante nur kun samnaciuloj. Tamen mi tuj komprenis lin, kvankam li ne elparolis tre klare la diftongojn aj, oj, kaj, kiel ?iuj malgrandarusoj, ofte intermiksis la sonojn g kaj h. Sed li parolis tre flue, kiel en sia nacia lingvo. Mi anka? mirigis lin, ?ar mi tro malfortigis kelkajn kunmetitajn konsonantojn, kiel kv, kc, kaj, precipe, ?ar, la? nia franca kutimo, mi metis ofte la akcenton sur la lastan silabon de la vortoj. Sed ni, iom post iom, korektis tiujn difekta?etojn, kiuj, cetere, neniam malhelpis nian reciprokan komprenadon. La sukceso estis plena-post kelkaj minutoj ni estis kunbabilantaj tre facile kvaza? ni estus samlingvuloj!

Anka? miaj timoj pri la psikologia flanko de mia eksperimento rapide malaperis. Mi trovis mian amikon tia, kian mi supozis. De la komenco, nenia ?eno estis en niaj rilatoj, kiuj estis tute liberaj kaj amikaj, kvaza? nia unua parolado estus nur la da?rigo de anta?aj paroladoj. Ni tuj aludis nian anta?an korespondadon, kaj tio estis stranga impreso senti niajn spiritojn reciproke tiel konataj kaj kutimaj, dum niaj viza?oj sin rigardis je la unua fojo. Ni estis kiel du blinduloj, intimaj amikoj, kiuj i?us vidantaj subite kaj rigardus unu la alian. Se al tiu jam neordinara impreso oni almetas tiun cirkonstancon, ke ni estis, rilate al niaj nacioj kaj vivadoj, tute malsimilaj, ke ni kunkomuniki?is nur per artefarita lingvo ankora? malofte eksperimentata en tiaj kondi?oj (mi atentigas, ke tiam nenia esperantista kongreso estis okazinta), oni komprenos, ke tiu situacio estis impresiga, kaj lasis al mi fortan kaj neforgeseblan memora?on. ?ajnis al mi ke mi estas transportata en ian son?on. Oni pripensu, ke de du semajnoj mi voja?is inter indiferentuloj; ke de tri tagoj mi ruli?is tage kaj nokte inter nekonataj homoj, parolantaj nekonatajn lingvojn; kaj subite mi renkontis ne nur kunparolanton, sed e? amikon, kiu akceptis min kiel efektiva frato, kaj klopodis ?iumaniere, por montri al mi sian serveman fervoron. Ofte nia babilado aludis diversajn rimarkojn de nia trijara korespondado; iafoje, li montris al mi, tra la vagonfenestro, lokon a? pejza?on, kies nomon mi jam sciis, a? kie okazis fakteto jam de mi konita per liaj leteroj. Mi estis kiel homo, kiu, post longa forestado, revidas landon jam kutiman, kaj ?io, tamen, en tiu lando, estis por miaj okuloj nova kaj fremda!

Ja tiun nekompareblan situacion mi ?uldis nur al Esperanto. Oni do komprenos, ke mi povas nur ridi, kiam oni diras, ke ?i ne sufi?us por efektivaj rilatoj. Kiel ?iuj homaj kreita?oj, ?i ne estas tute perfekta; oni povus eble iom plibonigi ?in. Sed mia sessemajna eksperimento montris al mi nerefuteble ke, en ?ia nuna stato, ?i jam ta?gas por interrilatigi ?is plena reciproka pensintimeco kaj frata amiki?o, du homojn, kiujn ?io, krom Esperanto, apartigis kaj fremdigis.

Post unuhora veturo, kio estis seninterrompa babilado, ni alvenis en la urbeton Sumi'on, celon de mia dusemajna vojirado, kie mi povis fine halti kaj ripozi! Estis al mi dol?e ne plu esti devigata batali per gestoj kun la paka?portistoj kaj oficistoj de la fervojo. Dank' al mia amiko, mi tuj kaj facile aliris al la pordo de la stacidomo. Tie agrabla surprizo atendis min. Kelkaj junuloj kaj knaboj, kiujn mi konis per la korespondo de s-ro Speranskij kaj al kiuj mi skribis iafoje po?tkartojn esperante, venis kaj donis al mi afablan kaj fervoran bonakcepton, kisante min, kvaza? mi estus malnova amiko. Kaj tra la scideziro de iliaj okuloj, observadantaj la esperantistan fremdulon, mi facile konstatis sinceran simpation, kiu tre kortu?is min.

?e mia amiko mi trovis tute familian akcepton. Kelkfoje, en tiu rakonto, mi havos okazojn montri la rusan gastemecon, tiom simplan, sinceran kaj malavaran, kiu tuj atentigas la fremdulon. Se vi eniras la dometon de ia malri?a mu?iko, li povos proponi al vi nur nigran panon kaj iom da lardgrasa?o kaj kredeble da brando. Sed li noble kaj tutkore ?in proponos kaj vi ofendus lin grave, se vi nenion akceptus. ?e la pli altaj klasoj, tiu antikva tradicio anka? konservi?is, kaj enhavas ion grandan kaj simplan, tre malsimilan je nia gracie servema gastemeco franca. Ni francoj kutime super?utas per gratula?oj kaj afabla?oj niajn gastojn; ni insiste proponas la plej bonan parton de ?io nia al ili, kiel al homoj superaj, por kiuj nenio estus sufi?e bona. La ruso akceptas sian gaston kiel efektivan hejmulon, sen afektado de ?entileco, anka? sen ia limiga kondi?o: ?io hejme estas reale je lia dispono kiel je tiu de la mastro mem. Tiu farmaniero estas pli senceremonia, sed ?ajnas al mi pli reale gastama.

Mia akcepto ?e s-ro Speranskij havis tiun karakteron, sed plu, ion intiman kaj ameman, kvaza? mi estus efektiva ano de lia familio. Mi neniam forgesos, kun kiu kortu?iga zorgo lia patrino min flegis, kelkajn tagojn poste, kiam ne atendita kaj tre maloportuna re?matismo detenis min en mia ?ambro. Beda?rinde s-ino Speranska ne parolis esperante, kaj ni povis inter?an?i, sen tradukanto, nur malmultajn vortojn ruse a? france. Sed l' animboneco ne bezonas lingvan tradukon. S-ino Speranska agis rilate al mi kiel al filo kaj mi estas feli?a, ke tiu rakonto havigas al mi okazon, por doni al ?i publikan ateston de mia dankeco.

S-ro Speranskij havas fraton kaj fratinon amba? esperantistojn; sed nur lia fratino estis en Sumi dum mia ?eestado. En tiu urbeto parolis esperante anka? du aliaj samideanoj s-roj Efremov kaj V. Postalenko (mi skribas parolis, ?ar nun, dank' al la fervora propagando de mia amiko, estas en Sumi aro da esperantistoj, kiuj sen?ese plimulti?as kaj kredeble ricevos balda? de la registaro permeson por i?i oficiale grupo). Cetere, oni ne kredu, ke mi povis havi rilatojn nur kun tiuj kvar esperantistoj. S-ro Speranskij prezentis min al siaj amikoj kaj konatuloj. Kun du el ili mi povis paroli france; kun la aliaj li estis mia lerta kaj nelacigebla interpretanto, kaj dank' al lia sen?esa pero kaj al la natura afableco de la rusa lo?antaro, mi balda? havis en tiu fremda urbeto multajn amikojn de diversaj klasoj de la societo. Estis anta? konsentite kun mia amiko, ke ni voja?os kune en Rusujo, kaj, nome; vizitos la malnovan ?efurbon Moskvon. Sed neatendita maloportuna?o ne permesis, ke li prenu longan libertempon por forveturi malproksimen ekster Sumi. Tamen ni povis fari oftajn ekskursojn ?irka? tiu urbeto, ?ar lia ?iutaga de?oro estis finanta je la tria horo posttagmeze, kaj li povis disponi multajn liberajn tagojn, ?e la tribunalo, en kiu li estis oficisto, ?u la? speciala permeso, ?u pro la festaj tagoj, kiuj estas multegaj en la rusa kalendaro. Rusujo ja meritas esti la paradizo de la mallaboremuloj: ?io tie estas preteksto por senlaboreco, ne nur la diman?oj kaj la multaj festoj ortodoksaj, sed anka? oftaj nereligiaj solena?oj kaj datrevenaj nomfestoj de l' caro, de l' caredzino, de l' carfilo, datrevenoj de l' naski?o kaj kronado de l' regnestro, k. t. p., tiel ke proksimume unu triono de l' jaro estas senlabora. Mi legis, ke pri tio plendas la bienuloj kaj la instruistoj, kiuj pretendas, ke tiu troeco da ripoztagoj malutilas la terkulturon kaj la klerigon de la lernantaro. Tiu lasta ripro?o ?ajnas al mi neprava, ?ar la rusa gelernantaro neniel estas malsupera je la aliaj, kion mi montros poste, kiam mi donos miajn impresojn pri ?i. Kio ajn estas, mi mem ?uldas multan dankecon al la rusa kalendaro, kiu tre faciligis mian ?eestadon; kaj e? nun, kiam ?iutage mi for?iras la hiera?an folion de la efemeridoj, al mi senditaj de mia amiko, ofte mi ekspiras envie, ektrovante ru?an pa?on, kiu sciigas, ke tiu tago ankora? estas senlabora... nur por miaj feli?aj ortodoksaj samideanoj!

Sed mi reiru al miaj unuaj impresoj post mia alveturo en Sumi'on.

Imagu vi min, ekzemple, unu horon post mia alveno, sidantan apud la tablo de miaj gastigantoj, en ilia salono, kaj babilantan kvaza? familie kun ili. Katja, la malgranda servistineto, eniras senbrue kiel fantometo sur siaj nudaj piedoj. Post respekta saluto kaj duontimema, duonmokema ekrigardo al la fremda gasto, kiu parolas lingvon tiel strangan, ?i metas sur la tablon bar?on kun vianda?o, fumantan kaj bonodoran, iom similan je franca bovbolita?o, kies bel?ajno estas al mi, malsata voja?anto, aparte dol?a kaj promesplena. Sed, anta? ol man?i, mi devas, la? la rusa kutimo, toasti kun mia mastro kaj trinkegi per unu fojo glaseton, plenan da vodka. Tiu blanka brando el sekalo estas bongusta kaj, feli?e, ne forte alkoholumata, ?ar dum mia ?eestado en Rusujo mi devos trinki multajn similajn glasetojn. Male je niaj okcidentaj kutimoj, la rusoj trinkas brandon anta? a? dum la man?ado, neniam poste.

Mi tre ?atas la rusan bar?on, sed post ?i, kun la sekvantaj pladoj, oni man?as, anstata? salato, kukumojn, moligitajn en ia maldol?a peklakvo, kiu donas al mia nerusa stomako fortan soifon. Male, miaj gastigantoj ?ajnas tre frandemaj pri tiuj legomoj, kiujn ili miksas kun ?iuj man?a?oj ?is la deserto. Fine, oni alportas la samovaron a? tema?inon.

Kelkaj el miaj legantinoj kredeble ne scias precize, el kio konsistas la samovaro; mi do priskribos ?in iom detale, ?ar ?i estas tre grava elemento kaj kvaza? la simbolo de la rusa hejmo, kiel la fajrujo ?e la okcidentaj popoloj. ?ar ne fajrejoj, t. e. kamenoj, hejtas la rusajn domojn, sed centra fornego, iom komparebla kun tiuj de niaj bakistoj, konstruita tiel, ke ?ia ?ambro povu hejti?i per ?ia kontakto. Sekve, dum la vintra malvarmego, ne apud kameno, kiel ?e ni, la rusaj familioj sidas por pasigi la longajn vesperojn, sed ?irka? la samovaro, staranta sur la tablo kaj aldonanta sian kutiman murmureton al la paroladoj de la familia rondo, kiel la grilo de niaj kamenoj.

Samovaro estas kupra vazego, kun piedo, havanta du tenilojn, supran mallar?an fa?kon kaj malsupran kranon. ?in trairas, la? ?ia tuta alteco, centra tubo, dividata je du partoj per krado. Sur la supran fa?kon, kie estas la ekstrema?o de tiu interna tubo, oni povas almeti la?vole ?u ferladan kamentubeton, ?u kupran piedestaleton kaj kovrilon. Ver?inte akvon en la samovaron, oni ?utas en la centran tubon, sur la kradon, karberojn, kiujn oni ekbruligas per aertirado kun la helpo de l' ferlada kamentubeto. Kiam la karbo brulas kaj kiam ekronkas la akvo, ver?ita ?irka?e en la samovaro, oni anstata?igas la kamentubeton per la piedestaleto kaj oni alportas la samovaron anta? la mastrino, sur pletegon, kie jam orde estas teskatolo, tekru?eto, sukerujo, telertuko, glasoj, teleroj, kuleretoj kaj konfita?oj.

Kompreneble, ne nia eta Katja povas alporti tiun multepezan ilaregon, sed ?ia kuiristina mo?to Ksenja mem solene plenumas tiun gravan oficon.

De tiam komenci?as la rolo de la rusa domestrino, per kiu sin montras plej plene ?iaj mastraj lerteco kaj afableco. ?i ver?as per la krano de la samovaro iom da bolanta akvo en la tekru?eton por varmigi ?in, for?etas tiun akvon en la lavtason, ?ovas teon en la varmigitan tekru?eton, alver?as bolantan akvon, metas la tekru?eton sur la piedestalon super la centra tubo, kaj plie kovras ?in per la telertuko por ke la infuzo estu pli perfekta. Iom poste estas en la tekru?eto teo malhela kaj tre forta. La mastrino ver?as iom da ?i en la glasojn kaj almetas pli malpli da bolanta akvo por ?in malfortigi, la? la deziro de siaj gastoj. Samtempe, ?i proponas, sur la teleretojn, konfita?ojn, kiujn oni gustumas per malgrandaj pecetoj kune kun plenkuleretoj da teo. Tuj kiam unu glaso da teo estas malplena, la mastrino afable proponas alian, lavas la glason per iom da bolanta akvo, kiun ?i for?etas en la lavtason, kaj ree ver?as novan plenglason. Tiel glaso post glaso, oni trinkas iafoje dum horoj, babilante kaj fumante bonodorajn cigaredojn de flavru?a tabako. Kaj estas interese vidi la mastrinon partopreni en la parolado, atenta por diri afablan vorton al ?iuj, dum ?i lerte manovras la malsimplan ilaron de sia samovaro, jen turnante la kranon a? lavante glason, jen proponante ree konfita?ojn a? farante fre?an teon, kiun akvumas senlace la ronkanta samovaro.

Se vi pripensos, ke la rusaj urboj ne havas ?enerale kafejojn a? publikajn kunsidejojn, kie la viroj povu paroli pri siaj aferoj, sekve ke ili devas renkonti unu la alian ?u en siaj oficejoj, ?u, kiel la virinoj, ?e siaj hejmoj, vi tuj komprenos, ke en la salonoj de la meza klaso estas tre oftaj vizitoj kaj ke la samovaro funkciadas preska? dum la tuta tago.

Eble anka? pro tio, la viroj, devigataj trakti seriozajn temojn anta? la virinoj, kutimis rilati kun ili iom alie ol ni francoj. ?enerale la virina klereco ne estas, Francujo, tiel forta, kiel tiu de l' viroj: almena? ?i celas pli vole la sciojn ornamajn kaj agrabligajn, kiel la muzikon, la pentrarton, k. t. p., ta?gajn por reliefigi la naturan allogecon de la bela sekso. Anta? ?io la franca virino deziras pla?i, kaj la monduma bonmaniereco konsistas, por ?i: aperi kiel eble plej gracia; por la viro: montri sin kiel eble plej allogata de tiu virina gracieco. E? inter gepersonoj parolantaj serioze, tiu amba?a priokupado estas iom sentebla. Inter gehomoj rusaj, ?i estas malofta. Viro bone edukita parolas al virino respekte kaj ?entile, sed kun neflatema seriozeco. Li ne timas trakti gravajn demandojn kaj siaflanke la virino respondas sen malvera honto kaj embaraso. En tio la rusa virino gajnas per vera indeco, kion ?i perdas per ?ajna flatiteco. Se ni, francoj, bonvolas ekzameni sincere nian sintenadon aminduman kaj spriteman anta? la virinaro, ni devas konfesi, ke sub ?ia afableca sed trompeca mantelo, ?i efektive kovras ian fundeton de vira malhumileco kaj de praava nepoluriteco rilate al esta?oj, kiujn ni certe tre amas, sed konsideras, pli malpli konscie, kiel malsimilajn kaj e? iom malsuperajn. Kontra?e ?e la mezaj kaj superaj rusaj klasoj, la egaleco de l' rajtoj kaj sa?aj kapabloj inter la amba? seksoj ?ajnas esti akceptataj de la moroj, kaj por tio Rusujo ?ajnas al mi eksperimentejo anta?destinata por la "Feminismo". Jam ne estas alia lando, kie la studentinoj estas tiel multaj. La ?tataj administracioj jam uzas virinojn kaj-detaleto tre rusa-donas al ili uniformojn kaj galonojn! Virinoj ne timas sekvi la virojn sur la plej dan?erajn vojojn, kaj, anta? tridek jaroj la nihilismo, nun la revoluciismo, fiere montras virinojn kaj fra?linojn en siaj martiraroj.

Mi memoras pri tio, ke mi vidis kuriozan kaj signifan bildon disvastigatan en Rusujo dum la komenco de 1905. ?i prezentis junan virinon, fiere starantan, kiu stre?as sian brakon al alia virino, kondamnita je morto kaj pendigita. Sur la trabo de la pendigilo oni legas: "Pro ka?zo de politikaj opinioj", kaj sube: "Politika proceso de 1881; ekzekuto de Sofja Perovska". Kaj la juna virino diras tiujn parolojn: "Se virino estas inda iri sur e?afodon, ?i anka? estas inda iri en Parlamenton". En lando, kie la politikaj postuloj ne estas sendan?eraj, se oni povas malaprobi, oni ne povas moki tian pretendon, kaj pro tio la rusa "suffragette" (balotemulino) ne estos ?ercata kiel iafoje ?iaj fratinoj angla a? franca. Sed tiu liberaleco de la rusaj virinoj estas tiom pli kurioza, ke ?i estas tute kontra?a je la moroj de iliaj praavinoj. Anta? Petro Granda Moskovujo estis ricevinta, pro siaj rilatoj kun Bizantujo, morojn tre similajn je tiuj de la nuntempaj islamanoj. La virino estis ?losata en la "terem" kiel nun islamanino en sia "harem"; kiel ?i anka?, ?i estis neniam sendependa, submetite unue je sia patro, due je sia edzo, anta? kiu ?i estis nur egalrajtulino de siaj propraj infanoj. Dum la edzi?a festo, la patro donis al sia bofilo skur?on, per kiu tiu ?i tu?etis sian novan edzinon, kaj tio estis simbolo tre signifa, ?ar la Domestroj a? Mastrumo, verkita de pastro Silvestro, instruisto de l' caro Ivano Minaca, donas ja la sekvantajn konsilojn: "Se la edzino, la filo a? la filino ne atentas la parolojn kaj konsilojn de l' familiestro, ne a?skultas kaj timas lin, se ili ne obeas la ordonojn de la edzo, patro a? patrino, oni devas skur?i ilin sekrete, kaj ne anta? la servistoj, kaj instruinte ilin, pardoni, ?io sen kolero de iu ajn. Kaj, pro ia ajn kulpo, oni ne devas bati sur orelon a? sur la viza?on, nek per la pugno sur la bruston, nek per piedo a? bastono, nek per ilo fera a? ligna. Se iu, pro sia kolero a? malkontento, tiel frapas, el tio devenas gravaj malbona?oj-blindeco, surdeco, elartiki?o de kruroj, brakoj a? fingroj, kap- a? dentdoloroj, kaj iafoje infanoj estas vundataj en la ventro patrina. Vi devas, por puni, frapi per skur?o-tio estas prudenta, kaj tio doloras, tio estas timinda kaj favora por la saneco. Se estis ia grava kulpo, malobeo, nezorgo, oni devas sublevi la veston, teni la kulpulon per siaj manoj kaj skur?i proporcie je la kulpo, kaj, skur?inte, aldiri kelkajn bonajn parolojn".

Tiuj antikvaj kutimoj, hodia? tute malaperis, almena? ?e la mezaj kaj superaj klasoj, kie la edzino ne estas plu servistino timigata kaj enmona?ejigata, sed vere egalulino de sia edzo.

Nun mi ekrimarkas, ke la fumo de mia unua samovaro, kiel la karbonika acido de l' ?ampanvino, stimulis mian cerbon kaj forlogis min malproksimen en la estinton. Mi do revenas al la estanto kaj al mia rakonto.

Kiam mi estis fininta mian unuan man?adon ?e miaj gastigantoj, mi foriris kun s-ro Speranskij por fari mian unuan promenon en Sumi. Estis iom malfrue; la oficejoj estis fermintaj siajn pordojn kaj iliaj posedantoj nun pa?adis en la precipa strato por ?ui la vesperan fre?econ post varmega tago. ?enerale Rusujo estas fama kiel tipo de lando malvarmega, kaj oni ?in imagas nepre kun ne?o, glitveturiloj kaj lupoj; oni ne pripensas ke, kiel regiono preska? senmara, ?i havas malmoderan klimaton, malvarmegan vintre, sed tre varman somere. Dum mia ?eestado, t. e. de l' komenco de julio ?is la mezo de a?gusto (de la okcidenta jarstilo) la hidrarga nivelo de la termometro Réaumur, uzata en Rusujo, neniam estis malsupre de 24 gradoj (30 gradoj de la centigrada termometro). Sed ofte, dum la tago, estis mallongaj pluvetoj, kiuj malvarmetigis la veteron, kaj superver?is la verdan foliaron; plie facila venteto, la venteto de l' stepoj, igis tre tolerebla tiun temperaturon.

Cetere, en tiu urbeto, malspritaj modoj ne devigis la lo?antojn sin vesti per rigidaj ?emizoj kaj amelumitaj kolumoj. Plej ofte, la supra vesto de l' viroj konsistis el "ruba?ka", maldika ?emizeto kun lar?aj manikoj, butonumebla ?e la maldekstra ?ultro, kaj premata ?irka? la talio per leda, lana a? e? silka, zono. Tiuj ?emizoj estis diverse kaj hele koloritaj ru?e, blue, flave, viole. Kelkaj estis lukse broditaj, ?efe tiuj de junaj studentoj, kiuj dandis iomete anta? la sumianaj belulinoj. ?i tiuj, anka?, ?atis la vestojn diverskolorajn. Kompreneble, en tiu rusa promenularo, superis la neeviteblaj uniformoj, blankaj a? grizaj, kun ru?aj galonoj ?e la oficiroj, kadetoj kaj soldatoj; kaj ?iuj, soldatoj, gimnazianoj, oficiroj, oficistoj a? e? komercistoj kaj privataj homoj sen uniformo, havis "fura?ka'on" a? rusan ?irmil?apon, mi sola, preska? skandale, min apartigis kaj neeviteble elmontris al ?iuj mian fremdulecon per mia pajla ?apelo!

Ni sidi?is sur benkon de la urba ?ardeno. S-ro Speranskij montris al mi kiel oni povas, per la vestaroj, distingi ne nur la socian situacion de la rusoj, sed e? la administracian rangon de la civilaj oficistoj, ?ar nenia alia nacio estas tiel oficiale hierar?iigita. ?iu rusa homo, havanta oficon de la ?tato, ?u militan, ?u maristan, ?u eklezian, ?u administracian, apartenas al la dekkvarklasa hierar?io "?in", kreita de la caro Petro Granda.

Per la sekvanta tabelo mi provas klarigi, el kio konsistas nun tiu hierar?io.

RANGOJ.

N-o de la rangoj. administraciaj. militistaj. maristaj. ekleziaj.

14-a kolegia registratoro - - -

13-a - korneto. - -

12-a sekretario de gubernio suble?tenanto mi?man -

11-a - - - -

10-a kolegia sekretario le?tenanto - -

9-a titola konsilisto ?tabrot?efo le?tenanto diakono

8-a kolegia asesoro rot?efo - protodiakono

7-a korta konsilisto subkolonelo ?ipestro de 2-a rango pastro

6-a kolegia konsilisto kolonelo ?ipestro de 1-a rango protopastro

5-a ?tata konsilisto - - igumeno (mona?ejestro)

4-a efektiva ?tata konsilisto general-majoro kontradmiralo ar?imandrito

3-a sekreta konsilisto general-le?tenanto vicadmiralo episkopo

2-a efektiva sekreta konsilisto generalo admiralo ar?iepiskopo

1-a regna kanceliero general-feldmar?alo general-admiralo metropolito

La administraciaj titoloj estas nur honorigoj kaj sen rilato kun la efektiva funkcio de la oficistoj; ili nur montras ilian socian rangon kompare kun tiu de la oficiroj kaj ekleziuloj. Oni vidas, ekzemple, ke la administracia oficisto, havanta la rangon de sekretario de gubernio estas egalranga kun militisto suble?tenanto kaj marista mi?mano, ke administracia korta konsilisto havas la rangon de subkolonelo, de ?ipestro de dua rango kaj la pastro.

Iam la envici?o en la "?in" havis gravan rezultaton, ?ar nur la "?inovniki" (?inranguloj) estis homoj liberaj kaj ne submeteblaj je la korpaj punoj. Nun ?i iom post iom i?as nur honora apartigo, kaj la administraciaj rangoj estas iafoje donataj, kiel niaj ordenoj, al neoficisto, kiel scienculo, verkisto, kuracisto, aktoro. Kun la ?in'aj rangoj korespondas specialaj mo?taj titoloj, uzataj en la oficialaj rilatoj kaj en la korespondado. La ?inovniki de la 14-a ?is la 9-a rango havas la mo?tan titolon "via blagorodie" (via nobeleca mo?to), la 8-a ?is la 5-a, oni titolas ilin "visokoblagorodie" (via altanobleca mo?to), en la 4-a ili i?as "prevos?oditelstvo" (via ekscelenca mo?to), fine, kiam ili alti?as ?is la dua kaj unua rangoj, oni respekte balbutas anta? ili "va?e visokoprevos?oditelstvo" (via altekscelenca mo?to).

Tiel la administracia burokrataro estas speciala nobelaro, starigita apud la naski?a nobelaro. Tiu sistemo donas al ?i grandan brilon kaj forton apud la simplaj homoj, sed ?i i?as pli kaj pli arkaika kaj strange kontrastas kun diversaj tre liberalaj trajtoj de la rusaj moroj.

Ekzemple, speciale altiris mian atenton la sendependa sintenado de la fra?linoj kaj fra?linetoj, kiuj libere promenis ope kaj kun junuloj. Mi rimarkigis tion al mia gvidanto kaj mi konstatis, per lia respondo, ke la kutimoj de la a?tokrata Rusujo, rilate al la fra?linaro, estas pli liberemaj, ol tiuj de nia respublika Francujo. La junulinoj ?uas, kiel en Anglujo kaj Skandujo, tre grandan liberecon, kaj vivadas en facila kaj deca intimeco kun la junuloj. Tion kredeble ebligas la rusa sistemo de edukado: en la lernejoj la edukatoj povas vivadi kiel internuloj, sed tio estas pli malofta ol ?e ni, kaj se iliaj gepatroj ne lo?as en la sama urbo, ili prefere donas siajn gefilojn al la gardo de familioj, por ke ili povu lerni kiel eksteruloj kaj ?uadi vivadon hejman kaj pli liberan. Sed, e? la edukatoj, kiuj lo?as en la lernejo mem, havas iom da libereco kaj povas foriri por viziti siajn konatulojn. Cetere, en la lernejo okazas iafoje festoj kun festenetoj, teatraj kaj dancadaj kunvenetoj, en kiuj partoprenas la gelernantaro de la aliaj lernejoj. ?u dank' al tiu sistemo de edukado, ?u dank' al la karaktero mem de la rusoj, kiu igas ?in ebla, inter geknaboj kaj gejunuletoj estas facilaj kaj afablaj rilatoj, kiuj kontrastas kun la iafoje ?u embarasata, ?u tro mal?ena sintenado de niaj gefrancetoj.

Cetere la karaktero mem de la rusaj knaboj meritas specialan priskribon. Ni, francoj, agas kun niaj filetoj, kiel kun esta?oj de aparta speco. Ni vestas ilin, kiel eble plej longatempe per graciaj kaj fantaziaj kostumoj, specialaj por ili. Anka? la karaktero de niaj paroladoj al ili estas speciala. Se ni renkontas la dekdujaran filon de konatulo, tuj ni prenas ridetan mienon, ni penas nin "etigi" por egali?i kun tiu hometo, kiu responde afektas infanan rideton, afablan, sed tute malsinceran kaj malsimilan je lia kutima sintenado, kiam li parolas libere kun sama?ulo. Tio estas nenatura, ?ar la instinkto de la knabo instigas lin alti?i kiel eble plej multe ?is la homoj pli maljunaj ol li.

Kontra?e, la kvaza? soldata rusa disciplino kaptas la knabon en sian rigidan modelilon kaj apena? dekjaran, lin vestas per la uniformo, kiu lin tenos ?is lia morto. ?iu rusa lernanteto devas sen?ese porti la lernejan uniformon, kaj tiu uniformo estas ne knaba, sed plena?ula vesto. E? se li ne iras en lernejon, la knabo sin vestas kiel viro, kaj ?iu ajn dekjara ruseto estus tre honta havi mallongan pantaloneton. Kompreneble, li estas neserioza, bruema, amuzema, unuvorte knabo, sed, e? kiam li petolas, li konservas specialan indecon, pli?ustadire viran ol knaban. Kaj kun li, la plena?aj rusoj ordinare parolas serioze, klopodante lin altigi ?is si mem, plivole ol sin egaligi kun li. Mi estis tre surprizata konstati, ke rusaj dekdujaraj knaboj jam legas kaj ?atas verkojn kiel "Mortintaj animoj" de Gogol, "Revivi?o" de Tolstoj, kaj rusajn tradukojn de l' verkoj de V. Hugo kaj e? de Zola. La Rusoj ne timas doni al tiuj junaj cerboj plenan intelektan nutra?on. Kion valoras tiu sistemo de edukado? ?i certe produktas junuletojn pli seriozajn, pli klerajn kaj eble pli simpatiindajn, ?ar kun tiuj bonaj ecoj ili plej ofte restas modestaj. Sed, beda?rinde oni ne povas doni al ili samtempe, kiel mezurilon kaj necesan direktilon, la spertecon, kiu rezultas nur el la vivado; tial, iafoje, tiuj knaboj, i?inte junuloj, atentas nur la allogecon de l' teorioj, kaj forgesas, ke ?iam, en ?iu homa societo, praktikan kaj da?radan rezultaton oni povas atingi nur per pogradaj kaj metodaj anta?enpa?oj.

Dum mi tiel prenis unuan ekvidon de la rusa popolo kaj inter?an?is rimarkojn pri ?i kun mia kunparolanto, la suno estis tute malaperinta kaj nun elektraj lumigiloj ekbrilis ?irka? mi. Malrapide ni returneniris dum la promenantoj iom post iom malproksimi?is, ?ar la lo?antaro de Sumi ne estas noktovagema. En la silenti?intaj stratoj oni a?dis nur la klakilon de l' noktgardisto, kiu, per tiu brueto kompleze anta?informis pri sia alveno iliajn ?telistajn mo?tojn. Sub la centra kupolo de la pre?ejoj staris senmove la malhelaj siluetoj de l' fajrogardistoj, observadantaj la dormantan urbon, pretaj por signali la bruladojn, oftajn kaj dan?erajn ?e la malgrandarusaj konstrua?oj, kie la ?tono, tre nekomuna, estas ?enerale anstata?ata per ligna?o.

Senbrue ni reiris hejmen, kaj mia amiko kondukis min, lacegan korpe kaj spirite, al mia nokta ?ambro. Jam de tri noktoj mi ne estis ku?i?inta sur reala lito! Mi do ekrigardis kun anta?a danko tiun ?arman meblon, plejbonan amikon de ?iu laca voja?anto, kaj... mi restis iom surprizata.

Anta? mi estis malalta ferlito, kun matraceto kaj unu littuko, sur kies mezo ku?is faldita kovrilo kaj kapkuseno. Kredeble, mia mieno montris mian internan embarason, ?ar s-ro Speranskij ne povis deteni sian ridon, kiam mi demandis, kiel mi devas uzi tiun liton. Tiam, mi eksciis, ke la rusoj, por dormi, ne senvestigas sin tiel plene kiel ni, sed formetas nur siajn superajn vestojn, sin envolvas per la kovrilo, sterni?as sur la liton kaj ekdormas.

Mi do tiel faris, kaj ricevinte la noktajn bondezirojn de mia amiko, kiu tiris anta? mia duobla vitrafenestro la dikan lankurtenon, anstata?antan niajn lignajn fenestrokovrilojn, mi balda? forrapidis en novan landon ankora? pli malproksiman ol Rusujo-en Son?olandon.

La postan tagon, je mia veki?o, mia gastiganto proponis, ke ni iru nin bani en la Psjol'on. Mi plezure akceptis, ?ar la vetero estis tre varma. La rusoj tre ofte sin banas, heredinte, kiel la turkoj, tiun ?atemon de la Bizantoj. Mi devas aldiri, ke tiu higiena kutimo, bonega ?ie, estas speciale necesa por la popola klaso de Rusujo, precipe ?e la grandarusoj, kiuj ne sufi?e zorgas pri la detaloj de la ?iutaga tualeto, kaj estus, sen tiuj oftaj banoj, terure malpuraj.

Dum la vintro, ne estas eble sin bani en la frosti?intaj riveroj, sed en Rusujo, kiel en Turkujo kaj Norda Afriko estas specialaj ?vitbanejoj, iom similaj je la romaj "thermoj". Tiuj rusaj ?vitbanejoj estas tre diversaj, de la luksaj marmoraj banejoj en la urbegoj, ?is la humilaj lignaj banejoj vila?aj. Sed, principe, ?iuj konsistas el tri ?ambroj-la senvesti?ejo, la lavi?ejo, kun akvoj varma kaj malvarma, kaj la ?vitejo. En tiu lasta ?ambro staras fornego kun fera varmega platego, sur kiun oni ver?as intertempe akvon, kiu tuj vapori?as kaj plenigas la aeron per malseka kaj varmega nebulo. ?irka?e en la ?ambro ku?as kelkaj longaj bretoj el ligno, amfiteatre surmetitaj, sur kiujn sin sternas la banantoj. Ju pli alta estas la breto, des pli varma kaj sufokiga la atmosfero estas. Kaj multaj rusoj preferas la plej altajn lokojn, kie ili ?vitas ?is tuta malforti?eco, kaj, plie, sin vergigas per vergofaskoj, kuiritaj en bolanta akvo! Iafoje, iaj bravuloj,-plej ofte de la klaso de komercistoj, kiuj estas efektivaj forteguloj,-post ?vitego kaj vergado, ru?aj kiel kuiritaj omaroj, kuras eksteren kaj rulas sian nudan kaj varmegan korpon en la ne?o, kriegante kaj ridegante pro volupteco sub la malvarmegaj kisoj de la frostego; poste tiuj herouloj ree kuras en la ?vitejon kaj saltas sur la plejvarman breton! Sed tio estas dan?erega plezuro, ebla nur por homoj, havantaj bovan farton. ?enerale, la rusoj, post ?vitado kaj vergado, nur lavas en la dua ?ambro sian korpon, moligitan per la vaporo, kaj fine sin malvarmetigas per malpli varma akvo.

Feli?e, dank' al la somero, mi ne estis suferonta tiun timindan rusan operacion, sed nur banonta, kiel mi jam diris, en la malvarmetajn akvojn de la Psjol.

En tiu ebena lando, sen ?tonoj kaj preska? sen arboj, povantaj deteni la tera?on, la riveroj havas tre kaprican kaj ?an?eman direkton. Dum la printempo, kiam la degelado multobligas iliajn akvojn, ili disfluas super siaj malaltaj bordoj kaj superakvigas la ?irka?a?on. Por fiksi la fluejon de la Psjol en Sumi, oni donis al ?i bordojn, artefaritajn el palisaroj, apogitaj kontra? teraj dekliva?oj. Tamen, en kelkaj lokoj de la urbo, oni lasis ?in disflui sur nedeklivajn sablobordojn, kien la urbanoj venas amase sin bani.

Tiun matenon, do, kun mia gastiganto, mi iris en unu el tiuj banlokoj apud la pola pre?ejo, kaj tie mi vidis ne atenditan spektaklon. Anta? mi, aperis aro da plena?aj viroj, da junuloj kaj knaboj tute nudaj, ?u starantaj a? sidantaj sur la bordo, ?u na?antaj a? petole saltantaj en la rivero, kvaza? ili tute ne rimarkus sian "paradizan" kostumon! Apena? kelkaj el ili forirante el la akvo, duone ekimitis la honteman geston de la Venuso de Medi?i!

En Polinezio tia sen?emizularo ne estus min miriginta, sed en Rusujo mi ?in ne atendis! Kredeble, mia amiko, kiu jam komenci?is senvesti?i, rimarkis ion neordinaran en mia mieno, ?ar li diris al mi demande:

-Nu! ?u vi ne deziras plu vin lavi?

-Mi deziras, sed mi devas konfesi, ke mi estas iom... mirigata. ?u, do, la Rusoj kutimas sin bani en tia vere simpla... senvesto?

-Kio? ?u vi mem kutimis konservi viajn vestojn dum la bano? Ha, mi divenas! Eble vi dezirus unu el tiuj trikotaj banvestoj, kiujn mi vidis en kelkaj mondumaj banlokoj sur la bordo de la Nigra maro? Se nur mi estus ?in anta?supozinta, mi estus provinta trovi unu en Sumi... kvankam mi devas diri al vi, ke tio ?ajnus tie tre stranga kaj altirus sur vin la atenton de ?iuj. Entute, nenio tie estas malbona kaj nenatura.

-Ho certe, mi konsentis, ?io estas, kontra?e, tre la?natura!

-Rimarku, li aldiris, ke vi estas inter homoj tre decaj. Rigardu, ekzemple, kaj li montris kun duonrideto diketan kaj solenan viron, kiu pla?dis en la akvo kun du knaboj, dum severmiena soldato rigide staris apud iliaj vestoj, metitaj sur tapi?eto, tiuj sinjoroj ne estas malpli ol lia "ekscelenca" mo?to generalo de nia urbo kaj liaj filoj!

Tiu vere rusa argumento tuj konvinkis min. Cetere la reala konveneco, en tiaj cirkonstancoj, estis konduti kiel ?iuj kaj ne altiri la atenton sur a?ojn, pri kiuj neniu pensis.

Tamen, iom poste, dum mi na?is apud mia amiko, mi demandis ?erceme:

-Kaj ?ia "ekscelenca mo?tino" generaledzino, ?u anka? ?i tiel same sin banas?

-Certe, sed, kiel ?iuj sinjorinoj de la altaj kaj mezaj klasoj, ?i banas sin en fermita loko. Tamen, iom pli malproksime, estas parto de la rivero, kie sin banas la virinoj de rango pli modesta. Vi vidos ilin, hodia? posttagmeze, kiam ni faros ?ipetan promenon.

Do, post la tagman?ado, kiu en Rusujo okazas je la tria horo, ni faris nian preparadon kaj provizadon por ekskurseti per boato al unu el la multaj insuletoj, ku?antaj inter la fluejoj de la Psjol. Kompreneble, ni ne forgesis forporti kun ni la necesan samovaron, kun karbo por ?in varmigi. Kun ni venis afabla kaj gaja fra?lino, amikino de la familio Speranskij, kaj tri knaboj a? junuletoj, fervoraj akompanantoj de mia amiko dum liaj boataj promenoj. Nia blanka ?ipeto portis nigre pentritan la francan nomon Alger, la? delikata afabla?o por ?ia al?erana gasto.

Sub la vigla pu?ado de nia juna remistaro, ni senbrue glitis kontra? la fluo, la?longe de la multaj kurbi?oj de la Psjol. Tie, la rivero estis neprofunda kaj ofte ?ian trankvilan fluadon malrapidigis nenufaroj kaj aliaj akvaj herboj, tra kiuj na?is kaj pla?dis aroj de bruemaj anasoj, kiuj disflugis anta? nia ?ipeto.

Post mallonga veturado, ni alvenis en lokon, kie sin banis amaso da virinoj, junulinoj, knabinoj kaj knabetoj ?ojaj kaj babilemaj; ?iuj havis la tre simplan rusan bankostumon, kiun mi jam priskribis. Nia alveno ne ?enis ilin. Dum ni trapasis, niaj ?ipanetoj ?erce alparolis tri knabinojn apude ludantajn. Responde, tiuj slavaj nimfetoj fortike na?is post nia boato, pla?dante kun ridegoj, kaj ?prucigante nin per pluveto de perlaj gutoj.

Tio estis kvaza? mitologia sceneto, inda je la peniko de artisto, kaj ?ar mi ne estas pentristo mi povis nur fari fotografan kli?on de tiu gracia pejza?o.

Iom poste ni veturis preter la lastaj dometoj de la posturbo, kaj mezen de la kamparo. Balda?, proksimi?anta bruo altiris nian atenton. Sur vojeto, zigzage disvolvi?anta tra la verda stepo, alkuris galope bando de junaj nudaj rajdistoj. Per siaj kriegoj, ili incitis siajn ?evalojn, sur kiuj ili sidis firme kaj gracie, kiel indaj idoj de la antikvaj kozakoj de Ukrajno. ?iuj homoj kaj ?evaloj, sin ?etis maltime en la Psjol'on, farante post si ?a?mantan disondaron. ?ajnis, ke mi vidas aron de nordamerikaj Indioj, rapidantaj, tra rivero, sur la milita vojo.

Sed mi rimarkas ke, jam de kelka tempo, mia okcidenta legantino maltrankvile pensas pri nia juna akompanantino kaj sin demandas: "Kiel, konvena fra?lino konsentis promeni en lokoj, kie ?i riskis renkonti tian spektaklon?"

Mi petegas, ke ?i bonvolu iom atendi anta? ol severe ju?i sian slavan fratinon. Certe, mi opinias kun ?i, ke la korphontemeco estas la plej bela ornama?o de niaj okcidentaj virinoj, kaj ?i estas necesa kondi?o de la bonordeco de nia societo. Sed, ?u ?i estas tiom necesa por ia ajn nacio, per aliaj vortoj, ?u ?i devenas de natura kaj tutmonda instinkto, a? de loka sistemo de edukado?

Mi lo?as en lando, kie tuta kategorio de virinoj, la islamaninoj, opinias, ke la korphontemeco devigas ilin ka?i sian viza?on anta? neparencaj viroj. Tiu sento estas tiom forta, ke e? la strataj mal?astulinoj ne konsentus sin montri publike sen vualo. Iu el miaj amikoj, iafoje alvenis neatendite apud izola rivereto, en kiu ?erpis akvon Ma?rino, vestata per sola robo kaj demetinta sian vualon. Tiu simplulino estis tiel honta montri sian viza?on al nekonatulo, ke ?i preferis por ?in kovri, levi super sia kapo sian jupon!

Certe al tiuj virinoj la hontemo pri la viza?o ?ajnas esti tute instinkta kaj natura. ?u, do, ni devas konkludi, ke ne estas konvenaj la e?ropanaj sinjorinoj, kiuj iras eksterhejmen sen kapvualo? Plie, tiuj samaj sinjorinoj, kiuj hontus malkovri en la strato siajn ?ultrojn kaj krurojn, ne timas ilin montri nudajn en balo a? banloko. Oni do devas akcepti, ke la korphontemeco estas malsimila la? la popoloj, kaj e?, ?e unu sama persono, la? cirkonstancoj difinitaj nur de monduma interkonsento. Efektive ?i estas la rezultato de la edukado kaj de lokaj kutimoj. La nudeco, principe, ne estas malvirto, sed i?as tia nur, kiam ?i ka?zas skandalon kaj hontindan animstaton. En Rusujo, kiel en Francujo, estus hontinde promeni sen vesto sur la stratoj, sed la moroj permesas, ke oni sin banu nude, kaj tio neniun ofendas. Tio, do, ne estas tie malkonvena kaj pruvas nur, ke la rusa animo estas pli simpla kaj pli naiva ol la nia.

La vesperman?o estis tre ?oja. Ni albordi?is en verdan insuleton, ombratan de arboj, kaj nomitan de la Sumi'anoj insulo de Amo, kredeble ?ar ?iaj densaj foliaroj igas ?in ta?ga nesteto por la kamp?atantaj amantuloj. Sur herban tapi?on ni metis nian man?a?aron, kiun atakis fervore niaj ?ipanetoj kun apetito de dektrijaruloj, duobligata de longa remado.

La rivero mem liveris al ili la akvon necesan por la teo. En la internan tubon de la samovaro ili ?utis nian provizeton da karbo kun, por ekbruligi ?in, kelkaj bran?oj, ?irka?e kolektitaj. Beda?rinde, ?u pro la nesperteco de niaj kuiristetoj, ?u pro la nesufi?a sekeco de la ligneretoj, nia samovaro ne konsentis ekbruli?i! La afero ja estis grava: ?iuj, kun konsternata mieno pripensis, ke ili estos devigataj fari man?adon sen teo, kio estas abomena?o por ?iu vera ruso... En tiuj malfeli?aj cirkonstancoj mia amiko ekhavis genian eltrova?on kaj uzis artifikon, ?atatan de la mu?ikoj, kiuj ne posedas kuirejan blovilon. Li nur demetis unu el siaj botoj, ?in starigis renversitan kontra? la supro de la samovaro kaj ?in tenis per unu mano, tiamaniere, ke ?i fermu la internan kamentubon. Poste, per la alia mano, li vice levis kaj mallevis la tibiingon de l' boto, kiel prenilon de kordiono. Tiu simpla piedvesto, tiel ?an?ata je blovilo, perfekte plenumis sian novan oficon kaj balda? nia samovaro komencis sian kanteton, karan al la oreloj de ?iu soifanta ruso.

Jam eknokti?is, kiam ni returneniris. Mi bezonus la plumon de Gogol por priskribi la silentan kaj kvietigan majestecon de tiu ukrajna nokto. ?iu lando havas sian propran fizionomion kaj ?ia personeco pli intense sin montras dum la nokto. Kiel virino, kiu, dum ?i dormadas, ?ajnas ellasi sian intimecon, tiel same la Naturo, dum la nokta ripozado, sin liveras pli plene. La rusa steparo tiam estas strange impresiga. Nenio, krom oceano, donas tiel fortan impreson de la Senfineco, kiel senlima ebena?o sub ?ielo, plena da steloj. Inter ili, iranta la homo vagas kiel punkto inter du senfina?oj. Tiun vesperon, la luno duonheligis per ?talblua lumeto la stepon, kie nigraj poploj, tie ?i kaj tie starantaj, faris nigrajn strekojn kontra? la diamanta ?ielo. Ar?enta rebrila?o sur la trankvila akvo de la Psjol apena? sulki?is post nia ?ipeto la? flue flosanta. Nenia sono, krom, intertempe, bleko de noktabirdo kaj la ritma pla?deto de niaj remiloj.

Duonvo?e mia amiko pentradis al mi la pasinta?on de tiu lando, dum la epopeaj tempoj de la kozaka Sje?. Ukrajno sidis sur la rando de l' kristana kaj islama mondoj. Tie, nenia barilo povas haltigi homojn, krom aliaj homoj. Al la praavoj de la nunaj malgrandarusoj, al la batalemaj kozakoj komisii?is la dan?era tasko defendi E?ropon kontra? la invado de aziuloj. Kiom da furiozaj bataloj iam sangigis la altajn herbojn de la tiam nekulturata stepo? La kozakoj estis duone sova?uloj, sed nur tiaj homoj povis plenumi tian rolon, kaj al ilia ?irmo nia okcidenta kulturo ?uldas parte sian ekzistadon.

Tiel mi elvokis la heroan estinton de tiu silenta kamparo, sub la stelplena ?ielo. ?ajnis al mi kvaza?, sur la bordoj de la rivero, kie ni flosis malrapide, mi ?us ekvidis stari?antan de post arbo, la altan fel?apon de kozako, spionanta l' alvenon de tataraj rajdistoj... Unu el niaj kunpromenantoj, tre belvo?a, estis kantanta popolan arion. Mi ne komprenis liajn rusajn parolojn, sed la melankolia kaj sova?a ritmo de tiu melodio mirinde vivigis kaj korpigis miajn reva?ojn. Sub la energiaj trajtoj, la ostaj kaj brunaj vangoj, la brila rigardo de miaj ?irka?antuloj, mi eltrovis, ne tute malaperintajn, post unu centjaro de civilizacio, la polurigitajn postsignojn de l' praavaj instinktoj, la fierecon, la eksplodemecon, la malzorgon, ian malestimon por niaj okcidentaj delikata?oj, la decidemecon kaj la belan ?atemecon al ?io dan?era kaj riskoplena, kiu karakterizas la popolojn, junajn kaj estonte kreskontajn.

-Rigardu tiujn dektrijarajn knabojn,-diris al mi s-ro Speranskij,-malgra? ilia gimnaziana uniformo, ilia okcidenta kulturo, ili restas efektivaj kazaketoj. Se vi falus en la riveron kaj estus en mortiga dan?ero, kvankam ili ne scius na?i, estu vi certa, ke neniu el ili ?anceli?us por sin ?eti en la akvon kaj riski dronon pli vole ol sin kovri per honto, lasante gaston perei sen helpo.

Kaj dume mia penso forflugis malproksimen al niaj parizanaj dandetoj, kiuj hontus iri en la liceon sen gantoj, kaj timas malvarmumi, kiam ili malsekigas siajn lakitajn ?uetojn en strata rivereto...

Miaj kozakidetoj ne timis malvarmumon kaj tion balda? pruvis al mi. Dum nia parolado ni ne estis rimarkintaj, ke la steloj super niaj kapoj iom post iom estingi?is, kaj ni atentis tion nur tiam, kiam nigra nubo kovris la palhelan lunon kaj lasis nin en plena mallumo. Samtempe malproksima tondro sciigis nin, ke ni devas akceli nian returnon. Ni do rapidigis nian remadon la?eble por alveturi en la urbon anta? la pluvego, sed niaj penadoj estis vanaj. Pli kaj pli ofte, fulmoj strekis la malluma?on, heligante per blindigaj fajra?oj la nigran kamparon dum la aero pleni?is per sen?esa tondrado. Kaj, ho ve! balda? sin ver?is sur niajn dorsojn efektiva akvofalego: akvo supre, akvo sube, ni povis nur elekti inter pluv- a? riverbano!

Ni kovris per niaj supervestoj nian junan akompanantinon, kiu bonhumore ?ercis pri sia akvumi?ado. Niaj knaboj estis feli?egaj kaj ridegis, dum ?ielaj torentoj fluegis tra iliaj maldikaj ?emizetoj. La forto de l' pluvego estis tia, ke ni devis momente allasi la remilojn, por ka?i nin sub la benkoj de l' boato, kiu libere flosis la? la fluo.

Kiam ni albordi?is kaj reiris hejmen, niaj vestoj estis enpenetritaj de akvo, kvaza? ni estus elirintaj el la rivero mem; malvarmeta vento algluigis ilin malagrable kontra? nia tremetanta ha?to. Sed tiu deviga bano ne havis malbonan sekva?on, krom por la nova ?apo de nia kunpromenantino, kiu faris en tiu tago sian unuan kaj lastan servadon, kaj, ho ve! por la nekozaka verkanto de tiu rakonto, kiu ekkaptis fortan re?matismon kaj devis restadi hejme dum kelkaj tagoj ?is sia resani?o.

Tamen tiu malliberigo ne estis al mi maldol?a, dank' al la tute patrinindaj flegoj de s-ino Speranska, al miaj longaj babiladoj kun mia amiko, anka? dank' al la vizitoj, kiujn mi ricevis.

Efektive dum mia ?eestado en Sumi tiu urbeto ?uis du gravajn kurioza?ojn: la bestejon de ia s-ro Salomon kaj min mem. Mi estas nature modesta homo kaj ne ?atas fanfaroni. Sed la veremeco devigas min konstati, ke mi atingis sukceson preska? tiel fortan ol la kvardek pensiuloj de s-ro Salomon. Vane tiu intrigulo starigis sian tendegon precize anta? nia domo; vane lia gurdego, ?iutage post la triahora man?ado mueladis sian plej allogan ariaron, de la "Norma" ?is, ho surprize!-"En rev'nant de la R'vue", la popola kanto pri generalo Boulanger. Mi certigas al miaj legantoj, ke s-ro Speranskij ne uzis gurdegon; mi estis sola kontra? kvardek; tamen mi ricevis publikon, se ne tiel multan, almena? pli ?atindan ol la bestoj de s-ro Salomon. E? sinjorinoj kaj fra?linoj subite ekmemoris, ke de longe ili intencis viziti s-inon Speranska kaj ?iajn gefilojn, kaj-ne atendite! renkontis ?e ili la strangan fremdulon, kiu parolas per artefarita lingvo. La rusinoj, tion mi jam diris, estas seriozaj personoj, sed ili estas virinoj, t. e. idinoj de nia praavino Evo kaj tial, iomete scideziraj! Pri tio mi tute ne plendas, ?ar tio permesis al mi profiti agrablajn konversaciojn, dank' al la nelacebla komplezo de miaj esperantaj tradukistoj.

Cetere kelkaj el miaj kunparolantinoj povis iom paroli france, sed mi neniam povis atingi, ke ili bonvolu uzi mian lingvon. Tiun obstinan rifuzon mi konstatis anka? ?e la viroj, kaj tio tre mirigis min. Sed mia amiko klarigis al mi la ka?zon de tiu ?ajne kaprica konduto. En Rusujo la franca lingvo estis anta?e uzata de la superaj klasoj, kiuj e? afektis iafoje ne scii sian nacian lingvon. Hodia? estas reakcio favora por la rusa lingvo; tamen ankora? nun la kapableco paroli france estas konsiderata kiel la vera pruvilo de la monduma eleganteco. Kiu ajn deziras ?ui la famon de delikata klerulo, pretendas esti kapabla paroli france. Sed, efektive plejmultaj ne scias bone tiun malfacilan lingvon; pro tio ili ne kura?as uzi ?in anta? francoj, ?ar iliaj eraroj, nepre rimarkotaj de ilia a?skultanto, igus ilin mokindaj, kiel homojn kiuj penis vane por sin plialtigi super sia reala situacio.

Post kelkaj tagoj, mi estis sufi?e resani?inta, por ke mi povu promeneti eksterhejme kaj konati?i kun la urbo, kies mi estis provizora lo?anto.